2009-12-27 Επιπτώσεις στο Περιβάλλον από την Ανάπλαση της Πλατείας Ελευθερίας.

Τα νέα σχέδια προτείνουν να υπερκαλυφθεί ο ενετικός προμαχώνας από το ανατολικό άκρο της πλάκας--καταστρώματος και να μην είναι ορατός αμόνο από την "υπόγεια" διάβαση. Αυτό σε καμία περίπτωση δεν αποτελεί σεβασμό προς το αρχαίο μνημείο.
Σοβαρές επιφυλάξεις για τα αναθεωρημένα σχέδια της πλατείας Ελευθερίας εκφράζει ο αρχιτέκτονας-πολεοδόμος Κώστας Γεωργίου, διευθυντής του CΝG Ρlanning Consultancy και επισκέπτης καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Γουλβερχάμπτον της Αγγλίας. Εξασκώντας κριτική ο κ. Γεωργίου τονίζει ότι οι υπεύθυνοι για την προώθηση του έργου, μετά από δύο σχεδόν χρόνια από τη δημόσια παρουσίαση και συζήτηση, δεν έχουν κάνει σχεδόν καμία ουσιαστική αλλαγή που να λαμβάνει υπόψη τις σοβαρές επιφυλάξεις οι οποίες εκφράστηκαν τότε. Η παρούσα έκθεση στο Δημοτικό Μέγαρο είναι απλώς μια πληροφόρηση πριν γίνει η εκτέλεση του έργου και δεν ζητείται η άποψη των πολιτών. Κοινό αίτημα όλων είναι η ανάγκη ανάπλασης του χώρου αλλά με τον ορθό τρόπο. Η προτεινόμενη «λύση» θα δημιουργήσει σοβαρά λειτουργικά προβλήματα και θα βλάψει ανεπανόρθωτα το ιστορικό μνημείο και τον περιβάλλοντα χώρο, πέρα από τις ζημιές που έγιναν στο παρελθόν επί Δέρβη και Αγγλοκρατίας.
Για να αποφευχθεί η προτεινόμενη πολύ επιβλαβής διαμόρφωση θα πρέπει επειγόντως να συμφωνηθεί μια σοβαρή στρατηγική για αντιμετώπιση της κατάστασης. Ο μόνος τρόπος, σύμφωνα με τον ίδιο, είναι να χρησιμοποιηθεί νομικά το γεγονός ότι δεν έγινε Αξιολόγηση Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (Εnvironmental Ιmpact Αssessment) και η Ευρωπαϊκή Ένωση να διακόψει ή να παγιοποιήσει την 50% επιχορήγηση του έργου, μέχρι να ακολουθηθούν οι απαιτούμενες διαδικασίες και να ικανοποιηθούν οι πρόνοιες που επιβάλλονται από την Ευρωπαϊκή Οδηγία για τις επιπτώσεις στο Περιβάλλον (Εuropean Εnvironmental Ιmpact Directive).
Τo λειτουργικό είναι το βασικότερο πρόβλημα που εντοπίζει η Κώστας Γεωργίου στα τροποποιημένα σχέδια, αφού αυτά εξακολουθούν να περιλαμβάνουν δύο λωρίδες τροχοφόρας κίνησης που διαπερνούν την πλατεία, η οποία στην ουσία θα είναι ένα κατάστρωμα από μπετόν που πνίγει το τοπίο. Δεν γίνεται καμία διαφοροποίηση του υλικού επιστρώματος της τροχοφόρου λωρίδας από την υπόλοιπη επιφάνεια της πλατείας, ούτε και υποδηλώνονται διαφορές επιπέδων ή πάσσαλοι ασφαλείας για να διαφοροποιείται η περιοχή των πεζών από αυτήν των οχημάτων. Δημιουργείται έτσι, εξηγεί ο κ. Γεωργίου, πρόβλημα σωματικής ασφάλειας του κοινού.Με τα δεδομένα αυτά, σύμφωνα με τον κ. Γεωργίου, εξακολουθούν να ισχύουν τα προηγούμενα σοβαρότατα προβλήματα που αφορούν την ασφάλεια των πεζών, και περιορίζεται σημαντικά η λειτουργικότητα της «πλατείας» για διάφορες χρήσεις και δραστηριότητες λόγω της εμφανούς σύγκρουσης αντιτιθέμενων σκοπών.
Καταθλιπτικό περιβάλλον
Η τεράστια έκταση που απλώνεται κάτω από το κατάστρωμα από μπετόν της «πλατείας», παραμένει εξαιρετικά προβληματική. Η απόσταση του ταβανιού από το δάπεδο είναι 4.9 μέτρα και η αναλογία σε σχέση με το υπερκαλυμμένο εμβαδόν είναι τέτοια που το περιβάλλον θα είναι καταθλιπτικό και γενικά θα υστερεί φυσικού φωτισμού, εκτός από περιορισμένα σημεία κάτω από δύο σχετικά μικρούς φωταγωγούς/ανοίγματα στην πλάκα. Από λειτουργική άποψη τα πολλά ανοίγματα/φωταγωγοί στην πλάκα-κατάστρωμα θα είναι επιβλαβή στοιχεία για τη χρήση της «πλατείας» για διάφορες εκδηλώσεις γιατί θα είναι εμπόδια που διακόπτουν το ενιαίο του χώρου αλλά και την κυκλοφορία. Ούτως ή άλλως θα υπάρχουν προβλήματα. Σχολιάζοντας τα παλαιότερα σχέδια ανάπλασης της πλατείας, ο ίδιος τονίζει ότι, οι αρμόδιες Αρχές είχαν πληροφορήσει ότι θα υπήρχαν καφενεία, καταστήματα και «ενεργές χρήσεις» κάτω από το κατάστρωμα/πλάκα από μπετόν που θα δημιουργούσαν ζωή και αίσθηση ασφάλειας στο χώρο, κάτι που δεν φαίνεται στα σημερινά σχέδια.
Εστία αντικοινωνικής συμπεριφοράς
Τον κίνδυνο να μετατραπεί ο χώρος σε εστία αντικοινωικής συμπεριφοράς και πράξεων λόγων των τεράστιων γλυπτών υποστηλωμάτων, υποδεινύει ο Κώστας Γεωργίου φέρνοντας παράδειγμα παρόμοιες περιπτώσεις έργων του παρελθόντος που απέτυχαν σε διάφορες άλλες ευρωπαϊκές πόλεις όπως στο Βirmingham του Ηνωμένου Βασιλείου. Αυτές οι λύσεις απέτυχαν παταγωδώς. «Γνωρίζω τι έγινε στο Μπέρμιγχαμ γιατί ζω εκεί, το οποίο στην προσπάθεια να το εκμοντερνίσουν, έπνιξαν την πόλη με όλα αυτά τα υπόγεια περάσματα. Έπαθε τόση οικονομική ζημιά η πόλη, με αποτέλεσμα να γίνονται τώρα προσπάθειες να διορθωθούν τα πράγματα αν και χρειάζεται τεράστιο κόστος και χρόνος», προσθέτει.
Σεβασμός στο αρχαίο μνημείο
Ένας από τους κύριους στόχους της ανάπλασης του χώρου ήταν η «απελευθέρωση» του αρχαίου τείχους και προμαχώνα από μεταγενέστερες επιχωματώσεις. Σχολιάζοντας το θέμα ο κ. Γεωργίου αναφέρει πως, τα προηγούμενα σχέδια άφηναν περίπου τέσσερα μέτρα απόστασης από την πλάκα/κατάστρωμα από μπετόν, από το νέο προμαχώνα Δέρβη/Άγγλων. Μετά την «ανακάλυψη» του εναπομείναντος ενετικού προμαχώνα λίγο πιο κάτω από το υφιστάμενο επίπεδο της τάφρου (που επεκτείνεται προς τα δυτικά), τα σχέδια τροποποιήθηκαν και σήμερα προτείνεται μια ελάχιστη απόσταση 8,23 μέτρων μεταξύ του άκρου της πλάκας/καταστρώματος και του μετακινημένου/νέου προμαχώνα του Δέρβη. Η αλλαγή αυτή είναι θετική αλλά είναι ένα μικρό μόνο θετικό βήμα στο πλαίσιο μιας πολύ ακατάλληλης γενικά πρότασης. Στην ουσία όμως, το εκτός αναλογίας τεράστιο «κολάρο από μπετόν» θα περικλείει και θα περισφίγγει το αρχαίο τείχος στη βόρεια πλευρά, τον προμαχώνα στα ανατολικά και το πρανές της τάφρου προς το νότο. Αυτή η εντελώς ακατάλληλη «λύση» δεν «απελευθερώνει» το ιστορικό μνημείο, την αξία του οποίου αντιθέτως θα βλάψει ανεπανόρθωτα.
Την ίδια στιγμή, τα νέα σχέδια σπρώχνουν την πλάκα/κατάστρωμα από μπετόν πολύ πιο δυτικά από ό,τι έδειχναν τα προηγούμενα σχέδια και καταστρέφουν πληθώρα μεγάλων δέντρων/κυπαρισσιών που δημιουργούν σήμερα μια όαση δροσιάς και ηρεμίας για τον κόσμο. Επίσης, γίνεται τώρα υπερύψωση του δυτικού τμήματος του καταστρώματος της πλατείας από 4,90 μέτρα σε 6,24 μέτρα (από ταβάνι μέχρι δάπεδο). Δεν δίνεται κάποια εξήγηση για τη μετατροπή αυτή, η οποία θα εντείνει τις αρνητικές επιπτώσεις στα μεσαιωνικά τείχη και στον προμαχώνα.
Δεν υπάρχουν καθόλου δέντρα, τέντες ή σκιερά καταφύγια στη μεγάλη επιφάνεια της νέας «πλατείας», η επιφάνεια της οποίας θα αντανακλά τον ήλιο κατά τους ζεστούς μήνες και δεν θα ελκύει τον κόσμο να παραμένει στο χώρο για κοινωνικοποίηση. Η «πλατεία», την οποία θα διασχίζουν αυτοκίνητα και θα την καίει ο ήλιος, θα γίνει απλώς ένα αφιλόξενο πέρασμα και όχι τόπος συνάθροισης.
Το προτεινόμενο στέγαστρο λεωφορείων στην πλατεία Σολωμού φαίνεται να είναι και αυτό κατασκευασμένο από μπετόν. Η υπερβολική χρήση αυτού του υλικού στις επεμβάσεις σε όλο το χώρο του αρχαίου μνημείου αλλοιώνει και επιδρά αρνητικά στον ιστορικό του χαρακτήρα.
Μη αναστρέψιμες κατασκευές
Ο πολεοδόμος τονίζει ότι ένας από τους βασικότερους κανόνες επεμβάσεων σε αρχαία μνημεία και ιστορικούς χώρους είναι η διασφάλιση της αρχής της «αντιστρεψιμότητας» των νέων κατασκευών, δηλαδή οι νέες κατασκευές να μπορούν να αφαιρούνται εύκολα και η αφαίρεσή τους να μην προκαλεί ζημιές στο μνημείο. Ο κανόνας αυτός είναι εδραιωμένος και σεβαστός σε ευρωπαϊκές και σε άλλες πολιτισμένες χώρες. Οι τεράστιας μάζας και έκτασης κατασκευές, κυρίως από μπετόν, που προτείνονται, δεν μπορούν.
Εξασκώντας κριτική προς το Δήμο Λευκωσίας, ο κ. Γεωργίου τονίζει ότι οι υπεύθυνοι για την προώθηση του έργου, μετά από δύο σχεδόν χρόνια από τη δημόσια παρουσίαση και συζήτηση, δεν έχουν κάνει σχεδόν καμία ουσιαστική αλλαγή που να λαμβάνει υπόψη τις σοβαρές επιφυλάξεις οι οποίες εκφράστηκαν τότε. Η παρούσα έκθεση στο Δημοτικό Μέγαρο είναι απλώς μια πληροφόρηση πριν γίνει η εκτέλεση του έργου και δεν ζητείται η άποψη των πολιτών. Ζήτησα, εξηγεί, προσωπικά από τους αρμόδιους πληροφορίες για αλληλοσυγκρουόμενα ή αντιφατικά σημεία στη δημόσια ανακοίνωση και στα σχέδια που εκτίθενται, χωρίς όμως ανταπόκριση. «Είναι ξεκάθαρο ότι οι αρμόδιοι δεν επιθυμούν, και δεν επιθυμούσαν ποτέ, διάλογο με τους πολίτες και ειδικά με αυτούς που νοιάζονται ειλικρινά για το μέλλον αυτού του τόπου».
Η Ευρωπαϊκή Οδηγία για τις επιπτώσεις στο Περιβάλλον απαιτεί όπως, για παρόμοια έργα υψηλής σημασίας για το κοινό, ετοιμάζεται Αξιολόγηση Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων ( (Αnalysisand Statement), με επιστημονικό τρόπο, για να δείξει με σαφήνεια τις επιπτώσεις στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον, τη λειτουργικότητα του έργου σε σχέση με την πόλη, την οικονομία κτλ. Το ΙmpactΑssessmentπρέπει να δημοσιεύεται και να ζητούνται και να λαμβάνονται πραγματικά υπόψη και οι γνώμες των πολιτών, σύμφωνα με τον ευρωπαϊκό νόμο.
Να αφαιρεθεί όλη η επιχωμάτωση
Εισήγηση του κ. Γεωργίου για μια ορθή ανάπλαση που θα σεβόταν το αρχαίο μνημείο και τον περιβάλλοντά του χώρο και που θα δημιουργούσε ένα λειτουργικό χώρο, είναι η αφαίρεση όλης της επιχωμάτωσης της πλατείας που έγινε επί εποχής Δέρβη για να απελευθερωθούν τα τείχη και ο προμαχώνας και να αποκτήσουν την αρχική τους μορφή. Να γίνει η τάφρος ο χώρος συγκεντρώσεων, γιορτών, ψυχαγωγίας κτλ, κατάλληλα διαμορφωμένος με φιλικά στο περιβάλλον μικρά κιόσκια και διευκολύνσεις και τοπιοτέχνηση όπου αυτή χρειάζεται. Πάνω από την τάφρο να γίνει, εισηγείται, μια ελαφριά αερογέφυρα, πολύ υψηλής αρχιτεκτονικής ποιότητας, με δύο λωρίδες κυκλοφορίας οχημάτων και πεζοδρόμια για να επιτρέπεται η κυκλοφορία, την οποία απαιτεί ο Δήμος και ζητούν οι εντός των τειχών καταστηματάρχες για να επιζήσει η πόλη.
«Οι αερογέφυρες ήταν παραδοσιακά στοιχεία σε αρχαία τείχη και οχυρώσεις. Έτσι, το πρότυπο υπάρχει και μπορεί να αποδοθεί με μοντέρνο αλλά και συμπαθητικό τρόπο. Η υψηλή ποιότητα της αρχιτεκτονικής θα πρέπει να είναι αντίστοιχη με έργα π.χ. Καλατράβα, Φόστερ και πιστεύω ότι και η ίδια η Ζaha Ηadid θα μπορούσε να παραγάγει παρόμοια ποιότητα. Με αυτόν τον τρόπο θα μπορούσε να δημιουργηθεί ένα εξαιρετικό σημείο αναφοράς που να ενώνει την παλιά με τη νέα πόλη, που μαζί με τα απελευθερωμένα ιστορικά τείχη θα ενίσχυε το προφίλ της πρωτεύουσας διεθνώς».
Με αυτόν τον τρόπο, καταλήγει, όλες οι συγκρούσεις πεζών με οχήματα θα αποφεύγονταν, η κυκλοφορία οχημάτων θα λειτουργούσε απρόσκοπτα και η πλατεία Τάφρου θα γινόταν πραγματικός τόπος συνάθροισης, ξεκούρασης και αναψυχής για τους πολίτες και τους επισκέπτες της πρωτεύουσας. Το δε ιστορικό περιβάλλον θα αποκτούσε ξανά την παλιά του δόξα.
Η Ευρωπαϊκή Οδηγία για τις επιπτώσεις στο Περιβάλλον απαιτεί όπως, για παρόμοια έργα υψηλής σημασίας για το κοινό, ετοιμάζεται Αξιολόγηση Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (Αnalysisand Statement), με επιστημονικό τρόπο, για να δείξει με σαφήνεια τις επιπτώσεις στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον, τη λειτουργικότητα του έργου σε σχέση με την πόλη, την οικονομία κτλ. Το ΙmpactΑssessmentπρέπει να δημοσιεύεται και να ζητούνται και να λαμβάνονται πραγματικά υπόψη και οι γνώμες των πολιτών, σύμφωνα με τον ευρωπαϊκό νόμο.

Μαρίνα Σχίζα, "ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟΣ", 2009-12-27
* Ο Κώστας Γεωργίου είναι Αρχιτέκτονας - Πολεοδόμος, διευθυντής του CΝG Ρlanning Consultancy